پشت هر کیسه زغالی که بی‌سروصدا به بازار می‌رسد، داستان درختی نهفته است که سال‌ها برای رشدش زمان صرف شده است. این درختان قطع می‌شوند، چوبشان به زغال تبدیل جالبفا می‌گردد و پس از طی مسیرهای پنهانی، سر از انبارها و فروشگاه‌ها درمی‌آورند. در این چرخه، تنها یک درخت از بین نمی‌رود؛ بلکه بخشی از سرمایه طبیعی زاگرس که بازسازی آن به سال‌ها زمان نیاز دارد، نابود می‌شود.
جنگل‌های بلوط لرستان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق طبیعی زاگرس، با تهدیداتی نظیر قطع غیرمجاز درختان، تولید زغال و انتقال بدون مجوز چوب و فرآورده‌های جنگلی مواجه هستند. کشف محموله‌های متعدد زغال و چوب در شهرستان‌های مختلف استان نشان می‌دهد که مقابله با این پدیده نباید به توقیف چند خودرو یا ضبط چند محموله محدود شود؛ بلکه لازم است مسیر تخریب از نقطه قطع درخت تا مرحله تولید، حمل‌ونقل و عرضه محصول در بازار شناسایی گردد.
زغال‌هایی که از دل بلوطستان بیرون می‌آیند
در روزهای اخیر، گزارش‌هایی از کشف محموله‌های زغال و چوب غیرمجاز در نقاط مختلف لرستان منتشر شده است؛ از کشف ۲۶۰ کیلوگرم زغال در خرم‌آباد و ۱۲۰۰ کیلوگرم در معمولان تا توقیف ۶۳۰ کیلوگرم زغال در چگنی و کشف محموله‌های چوب بلوط.
در یکی از این موارد، نیروهای انتظامی در ۱۱ مردادماه یک دستگاه کامیون ایسوزو را در محور مواصلاتی متوقف کردند که حامل یک تن زغال بلوط فاقد مجوز حمل بود. در پرونده‌ای دیگر، ۱۹ مردادماه مأموران در شهرستان چگنی از یک خودروی وانت، ۲۱ کیسه زغال به وزن تقریبی ۳۰ کیلوگرم برای هر کیسه کشف کردند؛ محموله‌ای که مجموع وزن آن به حدود ۶۳۰ کیلوگرم می‌رسید و دو متهم نیز در این ارتباط دستگیر شدند.
همچنین ۲۰ مردادماه، در جریان بررسی یک انبار در معمولان، ۴۰ کیسه زغال کشف شد که با احتساب وزن تقریبی ۳۰ کیلوگرم برای هر کیسه، مجموع آن به ۱۲۰۰ کیلوگرم می‌رسید.
در هفتم شهریورماه نیز مأموران انتظامی شهرستان چگنی یک دستگاه خودروی نیسان حامل حدود دو تن چوب بلوط را متوقف کردند. این محموله فاقد مجوز قانونی حمل بود و برای رسیدگی به موضوع، اقدامات قانونی در دستور کار قرار گرفت.
کشف این محموله‌ها اگرچه بخشی از فعالیت‌های غیرقانونی را متوقف می‌کند، اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است: درختان قطع‌شده در کدام نقطه از جنگل به زغال تبدیل می‌شوند و محصول نهایی از چه مسیرهایی به بازار می‌رسد؟
پاسخ به این پرسش، مستلزم عبور از برخوردهای موردی و رسیدن به شبکه‌ای از اطلاعات درباره محل قطع درختان، کوره‌های احتمالی زغال‌گیری، مسیرهای انتقال و مراکز عرضه است.
وقتی بلوط کهن‌سال قربانیِ دود قلیان می‌شود
در هفدهم شهریورماه ۱۴۰۵ نیز مأموران یگان حفاظت محیط‌زیست در جریان گشت‌زنی در منطقه حفاظت‌شده کلکوه شهرستان الیگودرز، افرادی را هنگام قطع درختان کهن‌سال بلوط شناسایی کردند. در این عملیات، یک دستگاه اره موتوری کشف و پرونده متخلفان برای رسیدگی به مراجع قضایی ارجاع شد.
اهمیت چنین پرونده‌هایی تنها به تعداد درختان قطع‌شده یا ابزارهای کشف‌شده محدود نیست. درخت بلوط، به‌ویژه در زیست‌بوم زاگرس، حاصل فرایندی طولانی است و جایگزینی آن با نهال‌های تازه، به معنای بازگشت فوری کارکردهای زیست‌محیطی درختان از دست‌رفته نیست.
قطع درختان، در صورت تداوم و گسترش، می‌تواند پوشش گیاهی را تضعیف کند و زمینه فرسایش خاک و کاهش توان طبیعی زمین برای حفظ آب را فراهم آورد. در مناطق کوهستانی، تخریب پوشش جنگلی همچنین می‌تواند آسیب‌پذیری حوزه‌های آبخیز را افزایش دهد؛ موضوعی که آثار آن در بلندمدت از محدوده یک عرصه جنگلی فراتر می‌رود.
به همین دلیل، برخورد با افرادی که درختان را قطع می‌کنند، باید با شناسایی عوامل تولید زغال و کسانی که زمینه انتقال و فروش آن را فراهم می‌کنند، همراه باشد. در غیر این صورت، ممکن است با توقیف یک محموله، مسیر فعالیت غیرقانونی در نقطه‌ای دیگر دوباره فعال شود.
از کوره‌های زغال‌گیری تا فروشگاه‌های شهر
مهدی پازوکی، مدیرکل پیشین مدیریت بحران لرستان، با تأکید بر ضرورت توجه جدی به زغال‌گیری در عرصه‌های جنگلی، بر اهمیت شناسایی نقاطی که احتمال انجام این فعالیت در آنها وجود دارد، تأکید کرده است.
به گفته او، شناسایی محل‌های احتمالی زغال‌گیری و بررسی ارتباط آنها با حریق‌های ثبت‌شده در عرصه‌های طبیعی می‌تواند در پیشگیری از تخریب جنگل‌ها مؤثر باشد. او همچنین بر لزوم شناسایی افرادی که اقدام به تولید زغال می‌کنند و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه برای جلوگیری از تکرار تخلفات تأکید دارد.
این دیدگاه، ضرورت توجه به مرحله‌ای را برجسته می‌کند که معمولاً در اخبار مربوط به کشفیات کمتر دیده می‌شود: محل تبدیل چوب به زغال.
اگر نظارت تنها به جاده‌ها و خودروهای حامل محموله محدود شود، بخش مهمی از زنجیره همچنان خارج از دسترس خواهد ماند. شناسایی کانون‌های تولید، بررسی سوابق تخلفات و تطبیق اطلاعات مربوط به کشفیات با محل‌های احتمالی قطع درختان، می‌تواند امکان مداخله پیش از انتقال محصول به بازار را افزایش دهد.
در سوی دیگر این چرخه، بازار فروش قرار دارد. شیرزاد نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، با اشاره به عرضه زغال حاصل از تخریب جنگل‌ها در برخی فروشگاه‌های شهرها و روستاها، خواستار مشارکت دستگاه‌های مرتبط در شناسایی مراکز عرضه غیرمجاز شده است.
از نگاه او، سازمان صنعت، معدن و تجارت و شهرداری‌ها می‌توانند در شناسایی واحدهای متخلف و پیگیری قانونی فعالیت آنها نقش داشته باشند؛ از جمله بررسی مجوزهای فعالیت و پیگیری موضوع لغو مجوز در مواردی که تخلف احراز شود.
این مطالبه، یک حلقه مهم از مبارزه با قاچاق را هدف قرار می‌دهد. تا زمانی که برای زغال تولیدشده از قطع غیرمجاز درختان بازار فروش وجود داشته باشد، انگیزه اقتصادی این تخلف نیز پابرجا خواهد ماند. مقابله با عرضه غیرقانونی، در کنار برخورد با تولیدکنندگان و حمل‌کنندگان، می‌تواند هزینه فعالیت در این چرخه را افزایش دهد.
مجازات قضایی؛ بازدارندگی در گرو استمرار نظارت
در هفتم مردادماه ۱۴۰۵ نیز پرونده‌ای در شهرستان چگنی درباره قطع غیرمجاز درختان بلوط و سوزاندن کنده‌ها در منطقه میشگر مطرح شد که بنا بر گزارش منتشرشده، برای متخلفان مجازات‌هایی از جمله پرداخت ۳۰ میلیارد ریال جزای نقدی به نفع دولت، پرداخت ۸ میلیارد ریال به نفع منابع طبیعی و سه ماه حبس در نظر گرفته شد.
این پرونده نشان می‌دهد که تخریب جنگل می‌تواند علاوه بر توقیف ابزار و محموله، تبعات قضایی جدی نیز به همراه داشته باشد.
